Pisa-krise

O, gru! Pisa-dommen er komen over oss. Elevane våre er for dårlege i matematikk. Politikarane skuldar på kvarandre, og det er ingen av dei annonserte tiltaka som hjelper. Ei jente i tiande klasse var intervjua på Dagsrevyen, og ho hadde analysen klar:
«Jeg tror det er mange som har hjerne til det, men mange gidder ikke.»
På nrk.no stod følgjande artikkel same dag, som påstår at norske elevar gir opp vanskelege oppgåver for lett:
http://www.nrk.no/norge/orker-ikke-jobbe-nok-med-matte-1.11394480

Er så rart, då? Har det store fleirtalet av ungdomane nokon gong måtta slite for noko?
La oss vere ærlege: Den vanlege norske femtenåringen (ja, eg veit det er mange unntak) har eit nokså friksjonsfritt liv. Deira største skrekk er at noko skal vere «sjedeli».  Med fingeren på musetasten og sugerøret langt nede i foreldra si lommebok, med dyre dippeduttar, akselererande julegåvebudsjett og langreiste feriar – treng dei å arbeide for noko?

Idrettsutøvarar snakkar om å vere «sulten på suksess». Det er livsfarleg å bli «mett», då sloknar viljen til å kjempe. Kanskje må vi rett og slett snu problemstillinga på hovudet? Kanskje politikarane ikkje har ikkje gjort ein for dårleg jobb med den norske skulen, men tvert imot har gjort ein for god jobb med å bygge opp velstandsstaten? Er vi blitt ein nasjon av stappmette latsabbar? Problemet blir då: Korleis halde ungane våre svoltne på suksess sjølv om alle er mette?

Det er dei som er på veg opp, som har noko å kjempe for. Dei som verkeleg inspirerer oss er dei som jobbar seg opp frå ein under-posisjon. Funksjonshemma som kompenserer for sitt handikap, rusmisbrukarar som vender tilbake til samfunnet, asylsøkjarar som finn sin plass i eit nytt land mot alle odds. Det er dei asiatiske landa som leiar på Pisa-målingane. Dei pressa landa som har ambisjonar om å komme seg opp og fram i verdsøkonomien. Velferdsstatane i Norden ligg under gjennomsnittet og slit, vi som har sett på oss sjølve som leiande innanfor det meste.

Det var ei jente i norsk-klassen som skilte seg ut, ikkje først og fremst fordi ho brukte hijab. Den palestinske flyktningen var den klart beste i klassen då ho gjekk ut av 10. klasse, med ein arbeidsmoral som hennar norske klassekameratar ikkje var i nærleiken av. Ho kom til Norge då ho starta i 7. klasse. I 9. klasse skreiv ho stilar på norsk som nærma seg karakteren 5. Ho fekk seksarar på prøvar i dei fleste fag. Heime i den tronge, kommunale bustaden som flyktningefamilien hadde fått tildelt hadde ho etter kvart seks småsøsken rundt seg, men leksene vart gjort. Ho hadde planen klar: Ho skulle bli lege, og jobba for å nå målet, for å hente inn det handicapet den framandspråklege bakgrunnen gav henne.

Som mor og lærar møter eg meg sjølv i døra: Korleis få dei unge til å gjere noko som er slitsamt, ukomfortabelt, «sjedeli» og tungt? Korleis gje dei den motstanden vi veit dei treng?

Som lærar er min påstand at gjennomsnittseleven i den norske skulen brukar berre omtrent halvparten av arbeidskapasiteten sin. Sjølvsagt finst det nokre som jobbar, og mange som på ulike måtar slit så mykje at dei ikkje orkar å jobbe meir. Men den vanlege eleven, utan særlege vanskar, har i dei fleste tilfelle langt meir å gå på. Det er ein kultur: Vi gjer ikkje meir enn vi må, og vi brukar alle unnskyldningar for å kunne gjere mindre enn vi må. Og vi tenkjer ikkje sjølv! Vi finn ikkje løysingar på problem, vi tek ikkje initiativ. Den minste feil eller mistyding i vekeplanen blir eit alibi for å ikkje kunne gjere leksa. Oppgåver blir tolka og lesne på raskaste og enklaste måte, «Jammen eg trudde…»

Som mor ser eg at det ikkje er lett. Vi er for travle, det er for lett å ta snarvegar og unngå utfordringane dei skulle ha hatt. Det er for freistande å bevare husfreden i augneblinken, spare oss for gnag og konflikter. Vi er curling-foreldre, anten vi vil innrømme det eller ikkje. Og tida vi lever i legg ikkje opp til det. Ingen andre driv på slik, får vi høyre dersom vi prøvar oss. «Alle andre»-syndromet begrensar våre sjansar til å få gjennomslag for det som er tungvint, arbeidskrevjande eller krev noko form for offer.

Far i huset er oppvaksen i ein heilt annan arbeidskultur, og gremjer seg over avkommet si manglande vilje eller evne til uthald og arbeid. Han går ikkje av vegen for hardt kroppsarbeid, tungvinte løysingar, langsiktige, seige mål. Han er bekymra for korleis sønene skal klare seg når livet heilt sikkert kjem til å krevje ekstra innsats ein gong.
Men kvifor skal dei slite? Dei skal ut i eit samfunn der innvandrarar steller eldre og vaskar toalett, polakkar tek kroppsarbeidet i regn og blest, og dei sjølve ser for seg å sitje inne framfor eit tastatur.

Dei unge i dag er meir pliktoppfyllande enn før, seiest det. Dei drikk mindre, trenar meir, er meir lojale til foreldre og skule. Men trenar dei viljemuskelen? Trenar vi viljemuskelen deira? Mange sluttar i korps og lagidrett i starten av tenåra, fordi det krev for mykje. Det krev langsiktig øving mot eit mål, dei gidd ikkje. Kanskje er ikkje føremålet med å delta i korps og idrett først og fremst å bli god musikar eller idrettsutøvar, men det å trene på å ville noko, å halde ut, å orke å nå eit mål, å styrke evna til vilje og uthald.
For det som er synd – dersom dette resonnementet er rett –  er at dei samstundes går glipp av gleda ved å nå mål. Ved å overvinne seg sjølv, motstanden, freistinga til å gje opp, hente ut meir ressursar enn ein trudde ein hadde, og så lukkast, opnar det seg nye opplevingar. Vi er vanlegvis innanfor komfortsona, heile tida, det blir som å halde seg i sofaen fordi det er for dårleg vèr til å trene. Det blir ikkje muskulatur av slikt.

«Det skal god rygg til å bere gode dagar» seier ordtaket. Kanskje er det velstandssamfunnet vårt som tek til å få ryggsmerter og muskelproblem. Det er visst noko som heiter kjernemuskulatur, det indre reisverket i kroppen som skal halde oss stabile og oppegåande. Kanskje er det samfunnets kjernemuskulatur som er for dårleg trena? Som gjev oss og borna våre for lite motstand, for lite treningseffekt på viljemuskelen? Så kanskje vegen til betre matteprestasjonar ligg heilt andre stader enn i pengesekken til politikarane? Kanskje har lærarane ei umogeleg oppgåve, som om fotballtrenaren skulle skape vinnarar av eit utrena bedriftslag?

Det er mange mogelege vinklingar inn til dette temaet, men plassen er oppbrukt og dei andre får vi heller komme tilbake til. Mi heltinne i Bergens Tidende, Hilde Sandvik, seier som vanleg mykje klokt i dagens BT, 6.12., «Hjernen er åleine». Verd å lese.
I mellomtida får vi prøve å gje femtenåringane litt  viljeutfordringar i helga.
Kanskje snømoking?