Raringar

Det er eitt av to: Anten er det vi som er nokre raringar, eller så det dei styrande som har mista sikta. For no strøymer det inn med stadfestingar på at vi er på feil spor. Landbruksministeren vil radere ut småbøndene. Små fylke som Sogn og Fjordane sakkar stadig akterut (http://www.nrk.no/sognogfjordane/sogn-og-fjordane-taper-235-mill.-1.11717506). Lærarane kjempar for sitt yrkesmessige liv i arbeidstidsforhandlingane med ryggen mot veggen. Og så alt dette på ein gong. Teikna i tida er ikkje til å ta feil av: Som lærar og småbrukarkone frå Sogn og Fjordane er eg utan tvil på taparlaget, og må ta inn over meg bodskapen: Du er ein raring, tida har sprunge frå deg, og du har ikkje forstått det.

Kvar var det det gjekk gale? Det må ligge i tankegangen. Vi tenkjer og trur så mykje rart.
Til dømes trur vi at smått kan vere godt. At det går an å ha verdi og skape verdiar utan å vere stor. At nærleik er ein god ting, at ut av noko smått kan det vekse noko. At det ikkje er storleiken det kjem an på, berre det fungerer. Dette er heilt feil, viser det seg. No skal alt vere stort, og alt smått skal bort frå kartet. Kommunane må bli store. Fjøsane skal vere store, produksjonen må for all del vere stor, og dei store skal bli større. Og alt må vere effektivt, straumlineforma, moderne, teknologisk forsvarleg. Arbeidstidsordningane må samsvare med normalen. Ingen skal vere sære og krevje særlege omsyn, menneske og maskiner går under eitt. Alt må kunne setjast på den same formelen, den som industrisamfunnet har utvikla: Større, glattare, likare, kaldare.

Vi trur på menneska òg. At folk kan skape noko rundt seg der dei er. At noko kan spreie seg frå menneske til menneske, frå bygd til bygd, frå tanke til tanke. Ein idè, eit engasjement, ei vilje til å skape noko, få noko til. At einskildmenneske har noko å seie. At små samfunn har ein verdi. At ulikskapar utfyller kvarandre. Vi trur rett og slett at det kan ha noko seie at folk bryr seg, at det kan gjere gode ting. Vi trur at ein engasjert lærar kan bety allverda med skilnad for nokon, når han får tid til å bry seg. Sett slikt tøys! Det stemmer visst slett ikkje. Volum og vekst, system og struktur er det som gjeld.

Vi har trudd at det var meininga at vi skulle ta heile landet i bruk. At det skulle vere eit reelt val, at det gjekk an å velje eit liv  på bygda. Vi trudde det var eit gode at ikkje alle klumpa seg saman i byane, men at nokon tok vare på bøane, grendene, forsamlingshusa, lagsarbeidet der ute i distrikta. At nokon skulle kunne komme frå byen og sjå levande bygder og velstelte landskap, sjå kvar maten kjem frå. Vi trudde rett og slett at vi hadde ein verdi. Så naive har vi vore. Vi trudde vi gjorde ein god jobb her på vår vesle stad, og bidro med ei form for verdiskaping som landet vårt sette pris på. Vi trudde det var hjelp i å arbeide hardt, å setje seg mål, å bidra med det ein kunne der ein var. For nokre raringar!

Men no tek vi til å forstå. Endeleg kjem sanninga til oss i eit visst klårsyn: Dei vil ikkje ha oss. Vi tenkjer feil, bidreg for lite, er for små og uvesentlege. Vi bur på irrelevante kantar av landet og jobbar på umoderne måtar. Vi bryr oss for mykje og produserer for lite.
Så må vi vel berre ta det innover oss: Vi har valt feil. Å setje livet sitt til på eit småbruk ved Sognefjorden er eit tapar-val. Vi skulle ha følgt straumen til byane, meldt oss på i stimen og i bustadkøene. Vi skulle ha teke til vit og satsa på eit liv i det sentrale austlandsområdet, der landets hjarte bankar og vegmeldingane på radio alltid melder om køer inn og ut. Der politikarane ivrar for utvikling, vekst og vegbygging.

I staden for å vere lærar i ein liten kommune med ei stolt industrifortid og lite anna, med korte søkjarlister og kronisk personalmangel, kunne vi ha vore akademikar i byen og teke doktorgrad i eit eller anna fint. I staden for å late hjartet banke for elevar og deira utvikling, læring og opplevingar, burde vi ha tenkt mest på status og karriere. Vi burde ha reist for lengst. Men skal ein først reise dit makta og vinnarlaget er, kvifor stogge i Oslo? Det er jo berre ein utkant i verda. Då må vi vidare, til kontinentet, til Amerika, til den store verda. Kva skal vi meir i Norge då?

Skal eg vere heilt ærleg, forstår eg det enno ikkje. Sett herfrå neset, er det dei styrande som er rare. Ressurssterke menneske som har kome til makt og posisjonar, men ikkje skjønar samanhengar som for oss er enkle og sjølvsagde. Som ikkje ser skilnad på pengar og verdiar, på stort og viktig. Moderne politikarar som er gode på kommunikasjon, omkransa av rådgjevarar som tenkjer ut kva signal som vert sende ut og kva følgjer kva minste utsegn kan få. Og så sit dei og sender ut meldingar som ikkje er til å misforstå, om at store delar av landet og folket deira er for små og finst der ute til fånyttes? Har dei ikkje lært noko om grunnleggande menneskeforståing?

Attpåtil skal vi feire grunnlovsjubileum og nasjonaldag nummer 200, og honnørorda flyg gjennom lufta: Folkestyre, demokrati, fridom, utvikling. Og så sit vi her og kjenner ikkje landet vårt igjen. Bjørkelauvet og raudt, kvitt og blått falmar i augo. Raude løer, grøne bøar, blå fjord og kvite lam taper noko av glansen. Det er ikkje dette dei vil ha. Som ein dumpa kjærast sit vi og vansmektar; det er ikkje oss dei vil ha.

Men ei trøyst er det: Vi er ikkje åleine. Det er mange der ute som kjenner det på same måten. Så mange raringar, så mange naive og blåøygde landsens nordmenn, lærarar, bønder og andre idealistar. Så mange at vi kanskje torer tru litt likevel. Kanskje har dei feilvurdert sitt publikum, produksjonsstormarane.

I tiåra etter 1814, då den unge nasjonen skulle byggje opp identiteten sin,  var odelsbonden sjølve symbolet på det norske. Rund og raudkjaka stod han der på trappa si med tomlane i vestlomma, kjernen i det nasjonalromantiske bildet som vi ber med oss i bakhovudet. Difor svir det i nasjonalkjensla når dei tuklar med det vi trur på; bonden, landbruket, kommunane, bygda. Og svie gjer dei fleste sinte og vanskelege å ha med å gjere.

Så her klorar vi oss fast i vestnorske bygder mot alle gode råd. Her vil vi famleis sitje og tenkje rare tankar om korleis verda er skrudd i hop. Vi sullar med forestillingar om at ein mann med ein traktor og innsikt kan få noko til, at engasjement skaper det det drøymer. Vi innbiller oss at det har noko å seie korleis noko ser ut, at velstelte bøar med dyr på er til glede for nokon, at vakre bygder har verdi for nokon. At annleis-fylket Sogn og Fjordane har noko på kartet å gjere, at det er til bate for landet at nokon bur her òg.  At nokon må bruke livet sitt til enkle ting, som å bidra til læring og opplevingar for ungar som veks opp inne i fjordarmar og grender. At turistnæringa vil ha nytte av vestlandet, fordi det er her fjordane ligg. At eit av verdas beste reisemål, Sognefjorden, vil vere eit enno betre reisemål dersom det bur folk der som steller hus og bøar og lever eit dagleg liv.

Så vi blir ei stund til. Nokre andre strinakkar blir vel òg att. Kanskje det likevel er her ute på bondelandet at Noregs hjarte bankar?

DSC00210

 

Ved bålet

Brått kom tanken, klår og uventa, rett inn på sofaen: Eg treng eit bål! Bere ved, bygge eit bål og kveikje på. Sitje attmed og kjenne røyken sive inn i nasa, sjå flammane fate og sleikje, høyre at det knitrar, elles stilt. Det skulle vere på eit svaberg attmed fjorden, og der skulle ein sitje og late tankane fare utover vassflata med dei oransje flammane leikande i synsfeltet.

Hjernen skulle reinsast for alle opphakka, fragmenterte tankar som det moderne samfunnet påfører oss dag ut og dag inn. Vekk med skjermbilete og tastatur, innboksar og e-postar, scrolling over uvesentlege facebook-statusar, Eurovision Song Contest, flimrande nyheitsbilde, Syria, Ukraina, Northug, Siv Jensen, landsmøte i Høgre, streik i Norwegian og statens tilbod i landbruksoppgjeret. Lat det fare!

Slett bilda på den indre skjermen, korttidsminna om elevsituasjonar, konflikter, papirbunkane på kontoret, frustrasjonen over alt du ikkje rakk. Gløym det som ligg framfor, fristar som må rekkast, avtaler som må haldast, utfordringar som må møtast, keisemd og frustrasjonar som skal gjennomlevast. Set deg ved bålet og tre ut at den verda der alt dette finst, gå inn i eit anna rom som er berre akkurat der, akkurat no: Sitje på stein, sjå på vatn, lukte røyk, varme seg på flammar.

Det er heilt sikkert symptom på noko, når slike tankar skyt ned frå det ytre rom. Ein psykolog ville sikkert hatt forklaringa klar, og stilt diagnosen på våre forhasta og forhutla liv:
Stress, uro, kanskje ein mangeltilstand? For lite langsam tid, for mange fristar og krav, for mange ballar i lufta. For lite mindfulness, yoga og meditasjon. Så når vi ikkje har vit til å forstå det sjølv, melder undermedvitet frå om kor tid det er på tide å setje inn tiltak, og skyt inn ein tanke frå dei indre djup. Nokre nedfrosne, lagra bilde på den indre minnebrikka trengjer seg på: «Hei, har du ikkje gløymt noko viktig? Kor lenge er det ikkje sidan du sat ved eit bål? Kor tid lot du sist tankane fare på sjølvstyr utover fjordflata og tenkte på livet, og elles på ingenting?»

Det var ein tanke som kravde handling. Så det bar opp av sofaen og på med gummistøvlane, ved og kveikje vart samla saman, og bålet vart kveikt på berget. Måsane flaug, småbølgjer skvulpa og livet fekk den glideflukta det trengde. Ein times mindfulness ved fjorden.

DSC_0426[1]

Maratonmannen

1. mai er passert, korleis gjekk det med langdistanseløparen, støtteapparatet og målgangen? (Jfr. innlegget «I smørjebua»).
Det gjekk som vi trudde, det har vore ein lang veg mot mål, ein retteleg maraton. Og den er ikkje over enno. Dei første gjestene avbestilte, og det var rett og slett ei lukke. Så no har vi tre nye veker på oss for å få alt på stell, og ny målpassering vert 24. mai. Maratonmannen spring framleis mellom arbeidsoppgåvene.

Kva det er som har skjedd? Det har vore laga to parkeringsplassar, kaianlegg, og flytebrygge med landgang (snart montert). Det har vore lagt inn sløyebenkar, vatn og straum i naustet. Det har vore lamming, gjødsling og jordarbeid. Det har vore klargjering av uteanlegg, riving av skur og rydding av område ved sperrestova på Klævoldsneset. Og innimellom der har det vore hundrevis av småting som er for spissfindige til å bli nemnde. Ein del er rett nok ikkje ferdigstilte heller, og det er rikeleg med detaljar som gjenstår.

Bonden er framleis ute i maratonløypa. Han har vore innom huset for å snu, ete og sove sidan nyttår, elles kvilelaust arbeidande. Mykje har gått med til kaianlegget. Vi hadde flaks, og fekk på plass ein mann med gravemaskin som mura kaia, grovt sett. Så har det vore køyrt på fyllmasse, stein og grus for å jamne til. Første etappe med støyping vart gjord ein marsdag då det snødde på tvers, med hjelp av to tapre tenåringar som ikkje ville avfotograferast i sementskitne oljebukser.

Landgangen til flytebrygga vart sveisa saman av den gamle rullator-rampen ved kårhuset, og gjenbrukt med rekkverk og det heile. Men så viste det seg at nivå-forholdet mellom flo og fjære var feilberekna, så det måtte ei heving til, og ny runde med støyping. Denne gongen var det eldstesonen på påskeferie som fekk ein dag ved blandemaskina.

DSC_0366[1]DSC_0365[1]DSC_0392[1]DSC_0350[1]DSC_0357[1]

Det har vore bekymringar. På Klævoldsneset har det vore vanskar med vatnet, det vart ikkje klårt. Etter årelangt arbeid med vass- og kloakkanlegg, grøfting og brønnboring, tusenlappar som har flagra som haustblad i vinden, var vatnet gråkvitt og lite å by gjester. Krise. Det har vore lensa og tappa i vekesvis. Pumpa har vore heva og senka, filter av ymse slag sett på. Det såg lenge moalaust ut. Utleigebyrået måtte varslast, måtte dei kansellere bestillingane? I førre veke tok det endeleg til å gå rette vegen, og det ser ut som vi kan puste med magen igjen, etter å ha hatt denne bekymringa over nakken sidan januar.

Hadde ikkje bonden hatt idrettsbakgrunn, hadde det aldri gått. Den seige læringa i å stå løpet ut, halde motivasjonen opp i seige treningsøkter og lange motbakkar har vore heilt avgjerande for resultatet. Viljen til å vinne, i det minste til å gjennomføre med eit heiderleg resultat, trass trøyttleik, smerter og ubehag, har gjort det mogeleg å komme seg fram til målstreken.

Støtteapparatet har òg fått køyrt seg. Nokon må halde mat i kjøleskåpet og klede i hyllene, halde tenåringane i øyra og hygienenivået på tilnærma akseptabelt nivå. Dessutan er det ein del turistførebuingar som fell på husfrua òg. Det er uhorveleg mange detaljar som skal på plass. For kvar innkjøpsrunde dukkar det stendig opp nye behov som ikkje er dekka: Eggedelar, vinopptrekkar, sengeteppe, pannelok, ølglas, støvsugarposar…… Listene er lange, og vi held bankkortet varmt og kryssar av etter kvart. I neste veke blir det ny tur til Førde. Informasjonspermen på tysk er under skriving, og den tyske turist-ordlista på kjøkenskåpet blir pugga på litt innimellom (oppvaskmaskin = Geschirrspühlmaschine). Lytting på tysk nett-TV er med på å førebu øyra og styrke ordforrådet før det blir alvor.

«Eg skulle gjerne hatt den fine plassen, men eg trur ikkje eg ville hatt arbeidet,» sa ho, kollegaen min. Nei, det går an å forstå henne. Ho måtte i tilfelle hatt ein maratonmann òg. Ein med idrettsbakgrunn, med sterke langdistansemusklar både fysisk og mentalt. Og ho måtte tolt å vere med han gjennom dei lange løpa, venta ved sidelinja, stilt opp med mat og drikke og heia han gjennom medgang og motgang.

Men så får vi betalt i stjernestunder innimellom. Det har vore test-rundar på selskapsfronten, med to flotte selskap og mykje glede. I påska var det stove-konsert med song og kaker. I solskinet på bøen har lamma sprunge lette på foten dei siste to vekene, og det går an å setje seg ende ned i solskinet og sjå på dei. Eller gå ein tur opp på nærmaste topp med hunden i og skode utover Sognefjorden i sola.
Og vi kjem nok i mål til den 24. mai, og då har alt vore verd det.

DSC_0403[1] DSC_0406[1]

DSC_0424[1]