Skyer over ferielandet

DSC_1121 «Das Wetter ist schlecht.» Han er ikkje heilt nøgd, tyskaren. Og vi er heilt einige, det er ingen tvil. I fjor på denne tida låg vi i hengekøya og sprikte med tærne, i år sit vi inne og fyrer i omnen. Turistane treng ikkje hagemøblar og grill, men ved til innandørs fyring. Dei fiskar tappert, i seks plussgrader og varierande grad av nedbør, frys på hendene og lengtar inn att til vedomnen. Eller heim til Tyskland, for alt vi veit. Ikkje er det teikn til betring heller. Vi tykkjer synd i dei, men trøstar oss med at det ikkje er vår feil. Vi kan ikkje ta på oss ansvaret for tyskarane sine våtkalde ferieopplevingar, og kan ikkje anna gjere enn å fylle på med ved.

Det er ikkje til å komme bort frå: Det er tider då vi lurer på kva vi held på med. Våren er ofte ei slik tid. Det går i eitt, døgnet rundt, veka til endes. Husbonden har hatt fast arbeidstid frå kl. 05.00 til 23.00 i heile april og mai. Fjøs, lamming, sauer ut og inn, silofor, jurbetennelse, medisinering, flytting, organisering og omorganisering på lammestekker og kven som skal vere kor til ei kvar tid, i ein gammal og upraktisk fjøs. Gjødsling, skogrydding, kvistplukking, oppsetjing av gjerde og grindar. Klargjering av flytebrygge og naust, inkludert støyping av nytt golv i naustet. Helgar og ettermiddagar har gått med til vasking av hytte og utleigehus, og til fiksing av alskens detaljar som skal vere klart før turistane kjem, slik at dei ikkje skal ha noko å klage på.

Så var det dette med båten, då. Vi trudde vi hadde god tid, for det var ikkje bestilt båt, men så ville dei ha båt likevel og meinte dei har bestilt. Så då var det berre å setje apparatet i gang, køyre fram båttraller, legge ut landgang og få båtane på sjøen. Så viser det seg at ein av dei ikkje har tolt vinteropplaget, det pip i alarmar, og motoren signaliserer misnøye og ubalanse i systemet. Neste pulje turistar, som absolutt har bestilt båt, er rett om hjørnet, dagane går, og vi har ingen båt å by dei.

Så då er gode råd dyre, og det ber ut på bygda  for å låne ein doning frå gode samarbeidspartnarar, ein litt mindre båt med mindre motor og færre hestekrefter. Blir dei nøgde med det? Den andre blir køyrd på hengar til verkstad, og det viser seg at det manglar ein del som må bestillast frå Bergen. Leveransen blir forseinka på grunn av kluss på forsyningslinja, og dagane går. Imens held det fram med å regne og blåse, og gradestokken har ikkje vore over 10 grader på det vi kan hugse. Når delen endeleg er komen, viser det seg at det likevel ikkje er håp. Motoren blir erklært avliden, det er berre å punge ut og kjøpe ny.

Så er det omsider tid for ny sjøsetjing, i 9,5 kalde grader og på ein traktorhengar som grev djupe hjulspor i blaut, gjørmete jord. Så er forhåpentleg suta overstått for denne gong, og vi kryssar fingrar for at materiellet held i vekene framover. Men no er vèret så agalaust dårleg at sjølv dei ihuga fiskarane har kasta inn handkledet og søkt dekning i stova. Ikkje fekk dei fisk heller.

Tenk så godt vi kunne hatt det, hadde vi hatt vit til å halde fred. Vi kunne sete her andøgslause og fyrt i omnen, ført den gode samtalen og klaga over vårvèret i fred og ro. Kanskje bestilt ein sydentur i sommar og gitt skit i heile sulamitten. Men det må du ikkje tru! I staden tek vi oss i ferde med stadig nye ansvarsområde, slik som å overta utleiga på ein tilårskomen ferieheim, som fagforeininga i industristaden Høyanger i si tid bygde for rekreasjon for sine arbeidarar. Forstå det den som kan.

«Som man reder, ligger man.» Det er berre å ta følgjene av sine val, og hugse dei overmodige solskinsdagane  i fjor, då alle piler peikte oppover, og turistane var fulle av lovord. I mellomtida får vi håpe vedlageret rekk til, så vi får halde fyr i omnen. DSC_1130 DSC_1132

Could we borrow an axe, please?

Turistsesongen er i gang. Første pulje var fem unge tyskarar rundt 30, ein vennegjeng som var begeistra over å komme til ei heilnorsk tømmerhytte ved skogen. Det første dei gjorde etter ankomst, var å fyre opp i den gamle vedkomfyren på kjøkenet, som eigentleg står mest til pynt. Dei var i full gang med å ta av kokeringane og finne fram blanke, nye panner frå kjøkenskåpet for å koke på eksotisk vis over open eld. Heldigvis tok dei signalet om at det ikkje var særleg ynskjeleg, og at det ville medføre at pannene vart temmeleg svarte.

To dagar seinare kom det inn ei melding på telefonen: «Could we borrow an axe, please?» Tja, tenkte eg, kva er det no? Skal dei ut i skogen og hogge sin eigen ved, lage bål eller noko anna villmarksaktig, heilnorsk og spennande? På mest mogleg taktisk vis prøvde eg å høyre kva dei skulle med øksa, og formidle at det å hogge i vegetasjonen ikkje var eit alternativ. «Oh, no, no, we are not going to cut a tree or something.» Saka var at dei hadde ein kamerat i Tyskland som hadde tipsa dei om å reise til Norge, og no hadde denne kameraten bursdag. I anledning dagen ville dei ta eit retteleg barskt, friluftsprega bilde – med øks – og sende til han i Tyskland. Åh – då so.

Vel heime frå jobb var det å leite opp ei øks, køyre inn og avlevere den på døra. Dei var strålande nøgde. Då dei skulle reise heim, hadde dei òg ei gåve å etterlate. På tur langs elva i Høyanger hadde ei av jentene funne eit halvt hjortegevir, som låg fint til pynt i glaskarmen. Helst ville ho teke det med og gitt det som gåve til mor si, men det var litt vanskeleg å få det med på flyet, så det vart etterlate som ei gåve til vertskapet i staden.

Så då er vi i gang, og fem unge tyskarar har fått oppleve sol og regn, skog og sjø, å fyre i vedkomfyr og leike barske friluftsfolk med øks. Sesongen har sikkert mykje meir spennande i vente for oss.

 

 

Marknadsføring

Vi har engasjert reklamemann. Stig Hovlandsdal Øvreås, som flytta heim med marknadsføringsbedrifta «Finurlig» på flyttelasset, er vår hjelpar i arbeidet med å nå ut til omverda med vår bodskap (http://finurlig.no).

Og bodskapen er at vi skal komme i gang med utleige av selskapslokale til hausten. I det gamle, oppussa våningshuset kan folk leige lokale til å lage til sitt eige selskap, eller få hjelp til arrangementet sitt på ulike måtar. Eller dei kan vere gjester på kveldar som vi vil lage til.

3

5

I sperrestova på Klævoldsneset kan mindre lag eller vennegjengar ha ein koseleg kveld mellom gamle tømmerveggar.

21

19

Så vi skal lage brosjyre, for å formidle at vi finst og kan takast i bruk. Reklamemannen har vore her og fotografert, og vi har hatt prøve-selskap der han tok bilde av glade damer over vinglas og kakefat. Det var spennande å invitere venner og kollegaer på foto-selskap under kunstig lampelys, men dei tok utfordringa sporty og såg ut til å finne seg fint til rette som fotomodellar for ein kveld.

6

4

Sauene er også blitt fotomodellar, og skal vere med og formidle ei stemning av gard og friluft og velsmakande sauekjøt, som kanskje med tida kan setjast på bordet.

15_sk

1sk

Så har han laga logo, og selskapsutleiga skal marknadsførast under namnet
«Klævold stover». Så gjenstår det å sjå korleis marknaden, lokalmiljøet og bygdedyret tek imot oss. Det er spennande og skummelt å kaste seg uti det, og det forpliktar å skulle tilby eit produkt. Vi skal gjere mykje for første gong, og bevege oss ut av komfortsona meir enn det som kjem til å bli behageleg. Det må stå sin prøve, loddet er kasta, og tida vil vise korleis det går.

 Logo

Alle foto: Stig Hovlandsdal Øvreås

Nett so i by’n

Husbonden var i ferd med å avslutte eit lite opprustingsprosjekt på kjøkenet. Ny ventilator og lamper over kjøkenbenken var montert, og han vart tydelegvis nøgd med resultatet:
«So! Nett so i bynnj!» kom det spontant. Han tenkte ikkje over det, det var ein automatisk refleks. Uttrykket var automatisk innlært og lagra sidan oppveksten i bondegrenda i Jølster, og betyr noko slikt som: Her har vi stakkars bondetampar fått til noko som må kunne måle seg med det dei har i byane. Slik har det vore, så lenge vi kan hugse: Byen gjev status og legg lista som vi andre skal måle oss etter. Dette veit vi, det sit i refleksen.

Status er ein merkeleg ting. I den elles så framskridne og opplyste verda måler vi framleis kvarandre etter status og rang. Og status-skiljet mellom by og periferi er tydelegare enn nokon gong. Det er blitt greitt å seie det høgt no, av dei som styrer oss: Det er byane som gjeld. Tettbygde, folkerike strok er i prioritet. Dei skal vere førebilete, lokomotiv og utstillingsvindauge. Dei skal dra oss andre med seg etter pannehåra. Skal vi hevde oss, må vi bli som dei. Like store, like sterke, like robuste, like fine og moderne.

Der er ikkje vi. Vi sit no her på neset vårt, i distriktsnoreg, i annleisfylket Sogn og Fjordane, og sjølv med nye lamper over kjøkenbenken er her slett ikkje som i by’n. Her er rolegare, vakrare, friskare, enklare, traustare, seinare, mjukare, opnare. Nokre vil seie kjedelegare, meir stilleståande, meir forgubba, mindre dynamisk, mindre moderne og utvikla. Såpass ulikt er det at deler av ein leiarartikkel i Klassekampen vart sitert i Bergens Tidende 18. mars:

«Sogn og Fjordane er det nærmaste du kjem paradis her i verdas rikaste land, og det er slett ikkje berre fordi fylket er så guddommeleg vakkert. Statistikkane viser at dei vel 100.000 innbyggjarane rett og slett har det betre enn andre nordmenn. Fjordfylket skårar høgt på indikatorane som børe vere høge og lågt på slikt som ikkje er så bra.»

Vi lever i paradis. Var det ikkje det vi visste? Det har vore tydeleg for oss heile tida, då vi gjorde våre val. Men kva verdi har eit dugande paradis eigentleg, i våre dagar? Før var paradis eit ord med klang av himmelrike, av æveleg lukke og fridom frå sorger. Men no? Målinga av folk sitt forhold til gudstru kom rett før påske, og kunne opplyse at berre rundt halvparten av oss trur på ein gud. Så paradis..? Trua på himmelriket taper seg vel i same takt, og ordet har no truleg meir klang av naivitet og oppspinn enn av herlegdom. Dei akterutseilte, dei som ikkje følgjer med i tida og dei nye tenkjemåtane, dei som lever på ein alderdommeleg utopi, dei er det som held seg til trua på paradis.

Eit paradis kan vere eit greitt feriemål, ei vakker hyttegrend. Men opplyste, moderne menneske trur ikkje på paradis, langt mindre buset seg og satsar livet sitt der. For det er slett ikkje slik som i by’n. Det er for lite robust. For lite dynamisk og moderne. Det er for lite folk, for få spennande jobbar, for lite trafikkaos, for lite luftureining, for lite trengsel, for låge bustadprisar, for lite stress, for lite kriminalitet og vald, for korte barnehagekøer, for høge skåringar på skuleundersøkingar, for få elevar pr. lærar. Det er rett og slett ikkje til å tru, slik som himmelrike flest.

Der er for mange folk som ikkje veit sitt eige beste, som finn livskvalitet i natur, som stemmer imot kommunesamanslåingar og reformar, nedleggingar av skular, samanslåing av høgskular og utflagging av arbeidsplassar. Som tviheld på norsk landbruk og kortreiste opplevingar, tradisjonsmat og nynorsk. Som nektar å ta inn over seg EU-direktiv og tollgrenser og verdas evige gang mot noko større, meir sentralt, meir globalt. Som ikkje let seg drive i flokk til stordriftsfordelane i by’n. Som skaper krøll og trenering for dei framsynte leiarane som vil rasjonalisere, reformere, slå saman, slå ihop, byggje ned for å byggje noko anna opp. Som er gamaldagse og plagsame og treng omvending til moderne tru og tenkjemåte.

Så er altså verda snudd på hovudet, og eit paradis er no ikkje lenger noko å rope hurra for. Er det vi eller verda som er på villspor? Kanskje paradisbuarane burde reise seg i protest. Eit første steg kan vere å slutte å tenkje og seie slikt som «nett so i by’n», og la det gå automatikk i statustankane vi er oppfostra med.
Finst det ikkje i staden eit marknadsføringsbyrå som kan fortelje byfolket om føremonene med eit godt, gamaldags paradis – gudstru eller ikkje? Som på ein enkel og talande måte kan koble samanhengane mellom levekår, trivsel, livslukke og skåringar på dei rette indikatorane i ei heidundrande kampanje som rekk heilt inn i reformatorane og samanslåarane sine gemakkar? Slik at dei, neste gong dei ser går ut og ser ein løvetann på fortauskanten seier til seg sjølv: «So! Nett so i paradis!»

Vår-idyll 1

Å komme av flekken

Det går uforholdsmessig mykje tid med til å leve. Til å halde livet gåande, berre. Det er jo ikkje råd å komme av flekken. Har det eigentleg vore forska på kor mykje tid som går med til å halde seg sjølv og ein familie gåande? Å tru at ein i tillegg skal drive med gardsutvikling er i overkant optimistisk.

«Vi må vidare i livet,» seier husbonden. Alltid vidare. Som om vegen går rett fram, og det er berre å legge kilometerar bak seg. Sluke miler i jakta på utviklingsmål og framdrift. Men sanninga er, min kjære, at vegen går i sirklar. Sentrifugalkrafta dreg oss inn i eit evig krinslaup der vi seglar rundt og rundt i vedlikehaldssirkelen, som romsondar i bane rundt vår vesle planet.

Vi skal få på plass eit kjøken som fyller krava frå mattilsynet. Så skal vi starte med selskapsutleige. Det høyrest ikkje så mykje ut. Men i tillegg skal vi klippe sauer, ta imot lam, førebu hus og båtar til turistsesongen, ta igjen eit etterslep av vedlikehaldsoppgåver, slikt som grindar og gjerde, måling, rydding, omorganisering, dyrking, skogrydding. Etter at vi har vore på jobb, lufta hunden, fora sauer, organisert middagar, rydda kjøken, vaska og bretta kle, vaska hus og skifta sengetøy. Så går tida med til å drive fysisk fostring, feire jul, reise på turar, halde kontakten med familien, lose sønene gjennom tenåringstida, drive lærekøyring, gå på skiturar, øve på tysk grammatikk før turistane kjem.

Vekene rullar. Vi kjem ikkje av flekken. Vi står på livets tredemølle og spring på staden. Men tida går. Livets store teljeverk tikkar sin nådelause gang, og vi skal om kort tid bikke 50 års-merket.  Livet er ikkje lenger ein uendeleg veg framover i tida, det er ein høgst dyrebar ressurs som renn ut i timeglaset. Så korleis disponere den klokt? VI vil jo ikkje bli som Jan Magnus Bruheim sin «Annsame» – ei glede sprang etter på vegen, men nådde han aldri igjen.

Kanskje vi slett ikkje skal av flekken. Kan hende er det heilt feil å strebe etter mål der framme, kanskje det er skivebom, rett og slett? «Livet er ingen motorveg mellom vogga og grava, men ein plass til å parkere i sola,» stod det snusfornuftig på russekortet for 30 år sidan.  Kanskje vi skulle ta orda på alvor, slå oss til ro her i vårt vesle univers og la krinslaupet gå sin gang, nyte tida i runddansen. Gje skit i utviklinga – vi bur visst uansett i ein utkant som er klar for demontering og sentralisering. Er det i det heile vits i å prøve å få til noko her?

Det er trygt å bli på flekken òg. Det er skummelt å skulle vidare, ut i ukjent terreng. Kanskje det ikkje går bra? Truleg blir det slitsamt og lite innbringande. Kanskje andre vil synest at det er dumt, for dårleg, for lite profesjonelt? Ville ikkje det beste vere å halde seg heilt i ro og nyte det som er, og ikkje utsetje seg for nye utfordringar?

For det er er ikkje heilt sant at ingenting skjer. Vi jobbar med marknadsføring i kulissane. Ein reklamemann er hyra inn for å fotografere, lage logo og gjere kjent at vi skal bli ein stad for selskap og samkomer. Vi skal kaste oss inn på marknaden og håpe at nokon vil bruke det vi skal tilby. Skummelt. Bygdedyret kvesser klørne, og det er freistande å gå i dekning med strikketøyet i godstolen, ta oppvasken og late som ingenting.

Så kva blir det til? Vil vi av flekken, kjem vi av flekken? Kan vi overvinne vedlikehaldsspiralen, kan vi finne balansen mellom framdrift og sjelero? Vil verkeleg vegen bli til medan vi går? Reklamemannen var her hin dagen og fotograferte sauer. Dei kjem i alle fall ikkje av flekken, og ser ut til å nyte sitt korte liv der dei er, med enkle gleder. No skal dei bli varemerke og symbol på det gode liv ved fjorden. Dei kan i alle fall lære oss noko om ro til å parkere i sola, medan vi prøvar å komme vidare.

16_sk

Foto: Stig Hovlandsdal Øvreås 

Pengane eller livet

Sauer på bøenSauene går framleis på bøen, lodne, hornete og naturfarga. Kor lenge blir dei gåande der? Går det sauer på bøen om to år, om fire, fem år? Kan vi forsvare å halde på med det?
Kor lenge kan vi drive vidare i den gamle fjøsen? For vi kan i alle fall ikkje forsvare å byggje ny. Kan vi satse på utegangardrift? Kan vi omsetje kjøtet på ein måte som kastar av seg? Går det an å få alt til å henge saman på ein fungerande måte? Eller er det berre tøys å halde på med dette?

Vi er på vippepunktet der det blir alvor. Der årevis med planer og draumar må vinne eller forsvinne. Der det må ta til å lønne seg, det vi held på med. Der det skal erstatte noko anna, forsvare eit inntektstap ved å trappe ned ein annan, betalt jobb. Det er skummelt og inneber vanskelege val. Vi kan ikkje leike smågründerar lenger, vi må bli det.
Vi er i dobbelt opp-fasen, i overlappingsfasen. Vi rir to-tre hestar, og trapper opp på nokre frontar for å kunne trappe ned på andre. Det stiller krav til timing og strategi, å vite kor tid ein skal hoppe frå den eine hesten til den andre, eventuelt parkere noko. Det er 100% jobb, sauer, musikalsk lausarbeid, turistar og førebuingar til selskapsverksemd. Jobb-nedtrappinga har starta for ein av oss, den andre skal følgje etter neste år, og 20% av livet skal snart brukast til å jobbe mot eigne mål.

Hadde vi endå visst om styresmaktene vil oss vel. Det ser skummelt ut. Signala dei sender ut er at vi er små og unyttige, vi når ikkje opp til deira tak og grenseverdiar for omsetjing, moms eller andre mål. Kva skal dei med oss, og kva skal vi jobbe på for?
Vil bygda, kommunen, ha aktiviteten vår, eller er det mest sært og eigna til å erte opp bygdedyret? Er det berre tull å innbille seg at det går an å få til noko som samfunnet vil ha på eit småbruk i periferien i vår tid? Er det berre drøymeri? Burde vi heller gje oss mens leiken er nokolunde god, og medan vi framleis har nokre år att til alderdommen, selje unna og flytte til byen, få tatt den mastergraden, bu enkelt i blokk og leve det sosiale livet i tettstaden?

Det står om pengane eller livet, til sjuande og sist. Skal vi høyre på dei som seier at meininga med livet er å gjere karriere, klatre på lønnsstigen, opparbeide gode pensjonsrettar, få mest mogeleg inn på konto for lågast mogeleg kalori- og tidsforbruk? Eller skal vi lytte til vår indre stemme, som veit at meininga med livet vårt er å fullføre det prosjektet vi starta på i 1988?  Kva vert du eigentleg lukkelegast av, den dagen rekneskapen skal gjerast opp? Å vite at du satsa trygt og sikkert, gjorde som samfunnet forventa av deg, bygde deg opp eit økonomisk fundament som borna dine kan arve? Eller er det å vite at du følgde draumane dine, at du heldt fast på dei måla du hadde sett deg?

I dag kom faktisk svaret. Dalande ned frå nettskya på Facebook kom det, tilsynelatande klart og eintydig. Nokon delte Kjell Kristian Hovde sin tekst «9 hemmeligheter lykkelige mennesker lever etter»:
http://kjellchristian.com/2014/11/11/9-hemmeligheter-lykkelige-mennesker-lever-etter/

Der skriv han mellom anna: «Å fokusere på penger er en sikker måte å bli ulykkelig på.»
(…) «Lykkelige mennesker velger å verdsette opplevelser fremfor materielle goder.»

Og: «Det er èn ting mennesker angrer mer på enn noe annet når de skal dø, og det er at de ikke har hatt mer mot til å leve det livet de selv har villet.  Istedenfor å følge andres forventninger, følger lykkelige mennesker det som betyr noe for de.»

Ok, skal vi velje å tru Kjell Kristian Hovde på det, då? I så fall kan sauene beite trygt nokre år til, og vi kan halde fram vår vaklevorne vandring mot realisering av alt vi har tenkt. Halde fast på det når tvilen råkar, når permisjonssøknader eller jobbskifte verkar som store og alvorlege steg ut i det usikre, når dobbeltarbeidet vippar over til slit, når vi tek oss i å lure på kva det er vi brukar livet vårt til. Kanskje vi kan stole på Kjell Kristian sine ord, og tru at den langsiktige lukka ligg og lurer i andre enden – kva no enn den måtte vere.

Forresten kom det ei gledeleg melding til denne veka: Tante Kari Støfringsdal vann fylkeskulturprisen for sitt årelange arbeid for å formidle kunnskap om tradisjonsmaten frå Sogn og Fjordane, gjennom bøker og kursverksemd. Ho og onkel Odd har bygd opp Fjordamattunet med nøysemd og handverk i tunet i Støfringsdalen, i grisefjøsen der vi gjekk og besøkte purkene og grisungane då vi var små. Ho er eit døme på eit menneske som har halde fast på det ho brenn for, heilt tilbake til den tida då få andre såg verdien i gamaldagse mattradisjonar. No har ho skapt sin eigen arbeidsplass, og gjev mange andre gode opplevingar i bakstehuset sitt. Alt er mogeleg. Vi gjev sauene ein sjanse til.

 

Korps

Fagforeningens musikklag var i Oslo denne veka, for å spele under landsmøtet til fagforeininga IndustriEnergi på Folkets hus. Framfor 650 landsmøtedelegatar kom augneblinken som har vore førebudd i månadsvis, då  «Arbeidermarsj» og «Seieren følger våre faner» klang utover salen og minte landsmøtedeltakarane på fagrørsla sine stolte tradisjonar. Korpset, stifta av Høyanger Kjemiske i 1923, var invitert i eigenskap av å vere det einaste musikkorpset i landet som er eigd av ei fagforeining.

Høyanger Musikklag fikk opp stemningen i salen på landsmøtets andre dag. Rett og slett glimrende musikk, ble det sagt fra flere i salen.Foto: Atle Espen Helgesenhttp://www.industrienergi.no/images/archive/20141021-091450109.jpg

Det var ikkje planen å bli korpsdirigent. Tvert om. Dette skulle vere eit år med romsleg plass på timeplanen og tid for grunnopprydding i skåp og boder. Så peip det inn ei melding rett før skulestart: Korps i naud, dirigentkrise. Kanskje var det eit gamalt, gløymt korpshjarte som starta å tikke langt der inne ein stad, i alle fall  fann eg meg sjølv att framfor ærverdige Fagforeningens musikklag med handa i oppslag og eit partitur for tromboner, saxofonar og tubaer på notestativet.

Korps er ukult. Det er treigt og tradisjonsbunde og uhipt. Det veit vi, fordi vi lever i ei tid der 25-åringar frå Oslo-gryta held oss kontinuerleg oppdaterte på alle kanalar om kva som er «kjempekult». Musikkgleda til folket ligg i tv-ruta, der vi kan sjå kjendisar og håpefulle talent slå kvarandre ut i «The Hit», «Stjernekamp» eller «Idol». Lukka er å «komme videre», konkurrere ut andre håpefulle og halde fram klatringa mot stjernehimmelen.

Korps er milevidt frå å vere kjempekult, og det fører ingen mot stjernestatus. I tillegg er det langsamt og møysommeleg. Suksessen kjem ikkje over natta, men gjennom årevis med sure tonar og øvingstimar. Korps har nokre fellestrekk med kyrkja, «Norge Rundt» og andre fenomen som tida ikkje heilt veit om ho skal halde fast ved eller springe frå. Dei kan få eit ufrivilleg komisk skjær, i all sin tradisjonstruskap og velmeinande, trauste samfunnsinnsats. Det kan bli vel mykje ompa og uniform, i vår u-uniformerte, lettbeinte og udisiplinerte tid. I ei tid der alle vil ha fridom frå plikter, øl på hagebordet og humla fritt susande på 1. mai, kan det bli noko merkeleg og morosamt over folk som marsjerer på rekkje i uniform.

På same tid er det noko trygt og godt over dei som held ut, held fram, held fanene heva og korpsa gåande. Så var verda likevel enno den same, og noko er som det alltid har vore. Men kva driv dei? Kva skjer med menneske som har fått trommemarsjar i ryggmargen, som har bidrege til å få «Gammel jegermarsj» og «Norge i rødt, hvitt og blått» til å klinge over eit bunadskledd bygdetog i all slags 17. mai-vèr? Dei vert i familie, det oppstår eit musikalsk og åndeleg fellesskap mellom dei som har knekt kodane for 1. og 2. hus, og repetisjon frå Dal Segno til Coda. Som har gjennomlevd blåfrosne hender på julegateopninga, kaldt regn og gyselege regnfrakkar, marsjert seg gjennom lange opptog på musikkstemne. Som har kjent gåsehuda på ryggen når musikken tok tak, funne seg sjølv midt inne i musikken og kjent sjela flagre lukkeleg i speleglede.

Vi er tilbake på grusbana ved Vassenden skule, på midten av 1970-talet. Det er tidleg vår, og Vassenden skulemusikk er ute på ei av årets første marsj-øvingar før 17. mai. Den ferske tiåringen med althornet er i ferd med å knekke marsj-koden, og få rytmen frå trommevirvlar og marsjerande føter inn i kroppen. Vinden er sur ved Jølstravatnet i slutten av april, og den unge dirigenten terpar tolmodig på svingane, der vi skal halde rekkja og skråe gradvis utover.

Det skal ligge mange harde 17. mai-økter framfor oss i åra som følgjer. Rundt om i halve kommunen, i buss frå den eine spelestaden til den andre. Fem tog var rekorden, så vidt eg hugsar. Innimellom vanka det ei pølse med brød og nokre ispinnar som løn for innsatsen. Vi spelte oss opp grusvegar, inn på graskledde, gjengrodde skulegardar, endåtil opp til eit beite på Eikås, med høveleg nasjonalromantisk vakre bjørker. Vi gjekk i flate seglarsko, blått foldeskjørt, raud uniformsjakke og tilhøyrande båthue som måtte festast til håret med hårspenner for å ikkje falle av. Der gjekk vi, pliktoppfyllande og stolte over å vere i korpset, medan trommemarsjen festa seg i øyregangane for resten av livet. Nokre gonger blåfrosne i den tynne strømpebuksa under det korte foldeskjørtet, og eg hugsar korleis mødrene våre slapp eit letta sukk då vi jentene endeleg fekk lov å bruke bukser til uniformen på kalde dagar.

Det var ingen som snakka om å slutte, så vidt eg hugsar. Det var ikkje eit tema. Var du sila ut til å få starte i korpset, så var du i korpset. I dag er det eit fåtal ungar som held ut ei korpskarriere. Det er for kjedeleg, for slitsamt, for langsamt. Foreldra vegrar seg også, og bekymrar seg meir for dugnadsarbeid enn for blærekatarr  Men vi sat, på øving etter øving, og venta med våre etterslag, medan kornettar og grovmessing øvde seg gjennom sine vakre melodiliner.

Alt dette kling med i bakgrunnen, når vi no igjen tek steget inn i korpsverda. Det var som å komme heim, som å møte ei grein av familien som ein lenge har vore borte frå. Spelegleda var så ekte og merkbar. Og det kjennest betryggande å vere saman med folk som har brukt årevis av livet sitt for å lære å spele eit instrument, dei fer ikkje med tant og fjas. Folk som prioriterer å bruke to timar i veka på å sitje ved eit notestativ og øve inn tonar og rytmar, vente tolmodig på at alle dei andre instrumentgruppene skal lære sine stemmer: «Grovmessing om igjen ein gong til frå A, ein, to, tre , fir…» Folk som stiller trufast på julekonsertar, basarar, festdagar, stemne og gravferder. Marsjerer i sol og regn, utstyrte med regntrekk mot regn, hanskar mot kulde og klesklyper mot vind. Folk som kan sine marsjar og koralar etter fleire tiår med speleoppdrag på 17. mai, slik at andre kan få den gode, nasjonale høgtidskjensla. Dei kan du vere trygg saman med.

Men rekrutteringa er laber, og den gamle, trufaste garde treng snart avløysing. Kampen om sjelene er hard, og få er dei som er viljuge til å gå inn den smale porten og følgje den lange, arbeidsame vegen inn i musikantane si verd. Vi var nok heldige, vi som vaks opp på 70-talet, for vi visste ikkje betre. Vi trudde det skulle vere slik, og stilte på øving kvar måndag klokka 6 utan å kny. Løna vart utbetalt med ubegrensa uttak av musikkglede resten av livet. Så til slutt ein personleg takk til Gunnar Smaadal, min musikalske far i Vassenden skulemusikk, og ansvarleg for frelsa av utallige korps- og korsjeler gjennom eit halvt hundreår på Jølster.

Og vil du etter alt dette høyre Fagforeningens musikklag i Oslo, kan du gå inn her (lyden kjem på ved ca. 7 min.):
http://lostream1.com/wpattetilfire/iesession02/

Halvgått løp

DSC_0148[1]«Korleis går det med turistane dykkar?» spør folk. Jau, det går bra, svarer vi. Faktisk over all forventning. Vi har møtt ei rekkje smilande, fornøgde folk som har kosa seg i finveret og gitt uttrykk for å stortrivast. Dei fleste frå Tyskland, men òg nokre frå Nederland og Austerrike. Det er framleis litt rart å stå på bøen sin og snakke engelsk eller tysk, og å tenkje på at folk frå det store kontinentet har funne på å komme akkurat hit til vårt vesle nes.
Ei familie valde til og med å ta med seg eigen båt på hengar heile vegen frå Austerrike, for så å sjøsetje den med mykje styr og møye i moloen på Kyrkjebø, og deretter berre ta seg nokre småturar på fjorden. Dei hadde reist i to og eit halvt døgn før dei kom fram, og då dei kom ut av bilen og møtte oss i tunet, var kommentaren spontan: «Oh, you live in a paradise!»

Vi har vore turistvertar i godt og vel to månader, og har knappe to månader igjen av sesongen. Så korleis skal vi oppsummere så langt? Først og fremst har vi hatt uvurderleg drahjelp av vêret. Det hadde ikkje vore det same i 12 grader og regn, og kanskje vil responsen bli litt meir blanda no når vi er tilbake i tradisjonelt vestlandsvêr.
Men vi ser òg at fasilitetane fungerer godt. Vi får gode tilbakemeldingar både på huset og hytta, og flytebrygga og båtane har fungert fint. Med eitt unntak.

«Das Boot funktioniert nicht!» Eg har opna døra, og utanfor står ein tysk gutunge og forklarer meg at båten ikkje vil starte. Ok, kva gjer vi? Husbonden, den som har greie på båtar, er på jobb i Førde, og eg veit bortimot ingenting om kva som skal til for å få ein gjenstridig båt til å gå. Det er å gripe telefonen og ringe, og samstundes følgje gutungen tilbake til foreldra i båten og prøve å sjå på saka. Det blir kommunisert på tysk og norsk fram og tilbake, i og utanfor telefonen, om sikringar, klem på bensinslangen og andre teoriar.
Sjølvsagt blir det inga ordning, og konklusjonen blir at «wir müssen warten, bis mein Mann nach Hause kommt». Svetten renn på ryggen, og det er ikkje moro å vere vertinne når gjestene må rusle slukøyrte tilbake til hytta og finne på noko anna. Som plaster på såret får eg vere til hjelp og bestille legetime til tenåringsjenta med øyreverk, og teikne kart så dei finn legesenteret i Høyanger. Og om ettermiddagen kjem den båtkunnige heim frå jobb og finn ut at feilen var dårleg kontakt på batteriet, og dei får seg ein ny båttur på kvelden.

Men stort sett har det altså gått på skinner, og vi har teke farvel med strålande glade gjester som takkar oss i handa og berre har godt å seie. Nokre vil til og med komme tilbake neste år. Og på e-posten kom det her om dagen inn melding frå utleigebyrået om at gjester har gitt fine tilbakemeldingar og vurdering «5 av 5 stjerner», som blir lagt i annonsa vår på nettsida:
«Sehr nette Hausbesitzer. Sprechen sogar ein wenig deutsch. Top-Haus, mit allem ausgestattet, was man benötigt. Infomappe vom Vermieter vorhanden.»
«Ein sehr schönes, liebevoll eingerichtetes und gepflegtes Haus in traumhafter Lage. Sehr freundlicher und hilfsbereiter Vermieter.»

Språk er sjølvsagt ei utfordring, men det går framover. Det spenningsmessige høgdepunktet inntreff ofte laurdag ettermiddag, når mobilen ringjer og displayet viser +49 etterfølgt av ei uendeleg rekkje av tal. Då er det berre å tenkje engelsk og legge inn eit truverdig «Hello?», for så å ta fram alt av konsentrasjon og prøve å få til ein funksjonerande dialog med ukjende, framande tyskarar som prøver å finne fram på smale vestlandsvegar. Verten har hatt bratt læringskurve i engelsk, og har no fått slik vatn på mølla at han snakkar engelsk både i og utanfor sitt eige hus, av og til så tenåringssønene slit seg i håret.
Nokre har vist seg å vere dårlege i engelsk, så då må vertinna fram med tysk-vokabularet. Det fungerer visst stort sett forståeleg, men bøyingsformer og kjønn på ord går over stokk og stein. Det kokar i hovudet, orda som skulle ha komme forsvinn plutseleg, og så blir det så irriterande klart etterpå korleis ein eigentleg burde ha ordlagt seg. Men vi lærer, og gjestene er tolmodige og glade for at nokon i det heile prøver å snakke deira språk.

«Men de kjem dykk vel ikkje på tur sjølv?» spør folk. Tja, både ja og nei. Takk vere vaksne søner som kombinerte heime-ferie og turistpassing fekk vi oss nokre dagar på støylen og ei veke i indre Sogn. Men det er klart, helgeturar blir det lite av. Laurdagane er blitt den mest hektiske dagen i veka, då gjester skal betale, reise og komme, og alt skal fiksast og gjerast klart. Så det er klart vi blir meir heimebundne, og jobben må gjerast. Boss må tømast, gras klippast, detaljar fiksast, og ein må sjå staden sin med gjeste-auge heile tida.
Men slik denne sommaren har vore, har det vore heilt greitt å vere heime-turistar, og ta eit bad eller to i fjorden innimellom øktene med kantklipparen. Og i haustferien går ferda til Spania – i feriehus.

Lovsong frå hengekøya

Solguden har sett i nåde til oss. Løfta sitt åsyn på oss og gjeve oss sol. Forbarma seg over oss og omsider tint våre sjeler og lekamar. Velsigna oss med lys og varme i overflod, så vi kjenner oss frelste og salige. Vi forfrosne, innkrøkte sjeler, vande med å gå her med bøygde nakkar, krokne mot vêr og vind, forsona med vår lagnad, vi har fått ny von. Det umogelege har vorte mogeleg, under har hendt. Vi leikar i Edens hage med lite meir enn fikenblad, vi sym som fiskar i fjorden og let gledene flyge som fuglar under himmelen. Alle minne om frost og nordavind er ute av tankar og sinn, og vi lever bekymringslaust som uskuldige born på ei sandstrand.

Og så vi, som ikkje har vore truande. Vi som har tvilt og svikta, tenkt syndige tankar om at tidene med velsigning og sol var attgløymde i barndomens rike, at vi heretter var dømde til evig juli-regn og aldri meir enn ein soldag om gongen. Vi som har levd på trassig vilje, vore tapre nordmenn med vikingblod i årene og med vona hengande i pakkereisene til Syden. At vi no skulle få ei slik openberring, beint fram verte omvende! Vi har fått trua igjen, har sett lyset med eigne auge, slik at vi må tru at det er mogeleg: Ja, det kan vere sommar på vestlandet i juli! Det kan vere stabilt høgtrykk i ei veke i strekk. Og det kan klarne opp att sjølv etter to dagar med regn.

Og det beste av alt: Surpompane og sutreposane er sette aldeles til veggs. Vi skal sleppe å høyre på klaginga på landets personalrom etter ferien, over sommaren som ikkje vart, over det gudsjammerlege regnet og dei sørgjelege 8 gradene, over bikinien som ikkje har vore på og nordavinden som aldri tok fred. Vi skal sleppe å høyre «Det har ikkje vore sommar i år (heller)». Nei, no er det klageforbod i månadsvis.  Skulle det no slå om og regne kaldt i eit par månader, har vi likevel opparbeidd så mykje indre lys og varme at alle klager tørkar opp og prellar av i overskodeleg tid. Ikkje før oktober, minst, kan vi akseptere surmuling om nedbør og temperaturar.Og er det no ein hardsett grinebitar som prøvar seg med sutrete vêrkommentarar i lunsjpausen, har vi full rett til å setje stakkaren dugeleg på plass omgåande, kollektivt og utan knussel. Er han no ikkje nøgd, er det berre ein ting som gjenstår: Livslangt eksil i Spania.

Slikt er det vi let tankane halde seg i ande med, her vi ligg i ei hengekøye og prøver å lagre minnet på harddisken for framtidig bruk. Ja, for det kjem til å bli vinter igjen. Så om ikkje minnet no er fullt, så la oss legge inn litt fleire bilete, sansingar, minne: Om korleis sjøvatn kjennest mot kroppen når det ikkje er kaldt, om korleis sein natteluft er mjuk mot armane når vi sit ute i T-skjorte, om korleis morgonlufta på terassen luktar før sola kjem.
For det kjem tider med prøvingar. Det er alltid slangar i paradiset, og vi er ikkje evig sæle. Drivhuseffekten går sin gang, fly forsvinn og i UD sender dei ut terrorvarsel.
I hengekøya syng vi ein salme so lenge.

DSC_0616[1]

Å sløye ein fisk

DSC_0463[1]«Er det nødvendig å ta ut innmaten? Og korleis gjer ein det?» Dei var to tyske familiefedre i 30-åra, på ferie ved Sognefjorden, og dei ville leige båt og fiske. Då båtinstruksjonen var gjennomført, hadde dei nokre fleire spørsmål. Kvelden før hadde dei fiska frå land, og fått to fiskar. Dei vart lagde rett i frysen, usløygde, for dei visste ikkje kva dei skulle gjere med dei. No vart dei henta fram igjen, og verten måtte ta på seg å gje eit grunnkurs i sløying. Og medan han tok ut innvollane og viste og forklarte, stod dei attmed og heva augbryn, grein på nasa og grynta mishagslydar som ikkje var til å ta feil av. Dette var ekkelt!

Så var det ei triveleg tysk dame, ho må ha vore oppunder 60, som sprekkeferdig av si nye oppleving berre MÅTTE fortelje  at ho hadde fått sitt livs første fisk! I båten, i fjorden rett utanfor hytta, hadde ho halt opp ein sprellande lyr frå sjøen for første gong. Slik ei grensesprengande oppleving! Så då verten kom innom utpå ettermiddagen for å fikse noko heilt anna, måtte ho berre fortelje han det. Grillen var fyrt opp, og på kjøkenet stod mannen hennar og var i full gang med filetering. «Du sa vel at dei måtte pakke den i aluminiumsfolie på grillen?» sa eg til turistverten. Nei, litt måtte dei no finne ut sjølv, meinte han. «Vi kan ikkje drive vaksenopplæring heller.»

Korleis må det vere, å leve eit heilt liv på kontinentet i Europa utan å ha sett innvollane på ein fisk? Og så komme og skulle leige båt og fiske, og vrenge seg i avsky når lever og rogn tyt ut? Å ha levd i 60 år utan å kjenne rykkinga av spord og finnar i taumen? Å ikkje ha opplevd den korte vegen frå fjord til bord, å ete fiskekjøt som smeltar på tunga, få timar etter å ha symt i fjorden? Er det slikt dei vil ha med seg og fortelje til barneborna?

Det har vore ein annleis og merkeleg sommar. Vi prøvar oss fram i vår nye rolle som turistvertar, og dei nye erfaringane strøymer på. Verda kjem plutseleg hit, av alle stader, og vi skal vinne over barrierane av språk og kultur og forventningar til ferien ved den norske fjorden. «Tenk kor merkeleg det er,» sa husbonden i ein filosofisk augneblink ein kveld, «at det sit nokre folk nede i Tyskland og bookar seg inn her, av alle mogelege stader. På dette einbølte, vesle neset, akkurat hit vil dei komme.» Og kva er det så dei opplever her? Vi har vore på tå hev, urolege for at dei ikkje skulle trivast, at det ikkje skulle vere bra nok. At tilbodet ikkje skulle vere profesjonelt nok, at det er for lite å finne på, for enkle forhold.

Vi er nok stoveblinde, og har vanskar med å sjå det eksotiske som vi lever midt oppi. Kor spesielt det er å leve ei veke eller to ved ein fjord, disponere ein båt, kjenne at snøret fer nedigjennom vassdjupet, spenninga når det rykkjer i taumen. Utfordringa når det faktisk kjem opp ein sprell levande fisk som skal avlivast, sløyast, tilberedast og etast.
Kor mange 30-åringar går det rundt i Europa som aldri har sløygd ein fisk? Kvifor er det heilt latterleg og utenkjeleg at ein vaksen mann ikkje veit at ein fisk må sløyast?
Kor mange eldre damer har aldri site i ein båt med eit fiskesnøre og kjent spenninga når ho dreg den tunge, sprellande lina opp til overflata? Og her har dei ferske turistvertane fått noko å tenkje på. For korleis kan vi ta det for gitt at alle veit og har lært det same som vi?

Brått vart eg veldig glad at far min lærde meg å fiske, i den alderen då ein taklar det med eit ope sinn. Vi grov etter makk, hadde dei på eit glas med litt jord og luftehol i loket. Så la vi i veg med fiskestang laga av ei passeleg lang grein med taum og angel, eller ei slukstang med dupp. Medan myggen beit, stod vi langsmed land på Dalavatnet, eller ved eit av fjellvatna på Kinnaheia. Tolmod var ein dyd som måtte lærast, og av og til gjekk vi frustrerte heim utan eit einaste napp. Når det i lukkelege augneblinkar beit på ei godtruande aure, var det å bruke den innlærte teknikken og knekke hovudet bakover til det kom eit blautt knakk.Så var det å finne fram den sløve tollekniven og sprette opp buken og grisle med å ta ut sloet. Det var den kjekkaste biten. Var vi heldige, fekk vi nokre kjø som var store og mange nok til at mamma fann det bryet verd å steike dei til kvelds. Vel heime kunne vi nyte fangsten som krølla seg på steikepanna. Var vi retteleg heldige, var dei raude i kjøtet, og suksessen var komplett.

Så korleis ville det då ha vore, å vekse opp utan å vite noko om alt dette? Kor mykje ville vi ikkje ha visst då, som vi ikkje visste at vi ikkje visste? Kva ville det ha hatt å seie for dei andre erfaringane vi gjer oss – eller ikkje gjer oss? Og slags sjølvsagd kunnskap er det dei lærer, dei som veks opp i ein by i Tyskland, som vi er latterleg uvitande om? Kva er det vi, i vår enkle og naive landsens oppvekst har gått glipp av, og står hjelpelaust uerfarne om når vi kjem ut i verda? Å te seg i storbylivet? Å kjenne kodar og kulturar, litteratur og kunst, kafèliv og teater?

Ja, eigentleg veit vi det jo: Erfaringar må gjerast, og ein gong må alltid vere den første. Vi kan ikkje legge våre erfaringsbriller til grunn, og tru at alle kan det som er sjølvsagt for oss. Og ein uprofesjonell ferie på eit einbølt nes kan faktisk by på store, små, enkle opplevingar. Vi treng ikkje opplevingssenter og guida turar for å tilby noko grensesprengande. Av og til kan ein fjord vere nok. Og kanskje vi skulle ta oss ein byferie i Tyskland neste år.